Ceremoniał Wojskowy Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej

Złożenie wieńców i wiązanek przed pomnikami i tablicami pamiątkowymi oraz w miejscach pamięci narodowej³¹⁵, jest wyrazem oddania hołdu i upamiętnienia osób oraz wydarzenia, któremu uroczystość jest poświęcona.

Ceremonia złożenia wieńców i wiązanek jest najczęściej jednym z elementów uroczystości o charakterze patriotycznym lub patriotyczno-religijnym, np. apeli pamięci, apeli poległych, odsłonięcia pomnika, tablicy pamiątkowej i innych miejsc pamięci narodowej oraz uroczystych odpraw wart i uroczystej zmiany posterunku honorowego przed GNŻ.

Organizując uroczystość złożenia wieńców i wiązanek, należy pamiętać o zasadach ustawiania delegacji składających wieńce. W Polsce zasady precedencji nie są arbitralnie ustalone. Podczas składania wieńców i wiązanek stosowane są (zwyczajowo) następujące zasady:
• zasada „osobistej obecności”, która polega na tym, że w przypadku braku obecności Prezydenta RP podczas uroczystości – Marszałek Sejmu RP, Marszałek Senatu RP i Prezes RM, składają wieńce przed przedstawicielem Prezydenta RP;
• zasada „pierwszeństwa urzędu, a nie osoby”, która polega na tym, że jako pierwszy składany jest wieniec od delegacji stojącej najwyżej w hierarchii.

Kolejność ustawiania delegacji oraz sposób składania wieńców i wiązanek, organizator uroczystości ustala mając na względzie jedną z wyżej wymienionych zasad³¹⁶. Ustalając kolejność delegacji organizator uroczystości powinien kierować się taktem oraz następującymi regułami: władza świecka przed duchowną, ustawodawcza przed wykonawczą w obrębie danego szczebla (centralny, wojewódzki, powiatowy, gminny), szef zawsze przed zastępcą, ale wiceszef wyższego szczebla terytorialnego (np. województwa) lub organizacyjnego przed szefem szczebla niższego³¹⁷.

Ze względu na rodzaj i charakter uroczystości dopuszcza się możliwość udzielenia pierwszeństwa delegacji szczególnie związanej z obchodzoną uroczystością, np. delegacja weteranów może jako pierwsza złożyć wieniec z okazji Dnia Weterana oraz delegacja zagraniczna może być ustawiona przed delegacją polską³¹⁸.

Uroczystość złożenia wieńców i wiązanek w miejscu pamięci narodowej odbywa się przy udziale wojskowej asysty wojskowej zgodnie z zasadami jej uczestnictwa w uroczystościach o charakterze patriotycznym lub patriotyczno-religijnym. PRZYKŁADOWY SCENARIUSZ:
Przebieg uroczystości:
▪ wystawienie posterunku honorowego (wystawienie posterunku powinno nastąpić pół godziny przed rozpoczęciem uroczystości, a zmiana posterunku na pięć minut przed jej rozpoczęciem);
▪ wprowadzenie sztandarów organizacji pozarządowych, środowisk kombatanckich, uczelni, szkół i innych partnerów społecznych (poczty sztandarowe zajmują wyznaczone miejsca);
▪ wprowadzenie wojskowej asysty honorowej (wprowadzenie asysty następuje 15 minut przed rozpoczęciem uroczystości);
▪ przybycie zaproszonych gości (zajmują oni wyznaczone miejsca, narrator /konferansjer/ przedstawia uczestnikom przebieg uroczystości oraz wprowadza w jej tematykę);
▪ rozpoczęcie uroczystości (odegranie hymnu RP lub odegranie przez trębacza „Hasła WP”);
▪ złożenie wieńców i wiązanek (żołnierze z wieńcami i wiązankami występują oraz ustawiają się na wprost pomnika /tablicy pamiątkowej lub miejsca pamięci narodowej/. Członkowie delegacji zajmują miejsca za wyznaczonymi żołnierzami albo niosą sami wieniec lub wiązankę, ustawiając się za ostatnim z żołnierzy. Werbliści grają „Tremolo”, żołnierze i delegacje podchodzą do pomnika /tablicy pamiątkowej lub miejsca pamięci narodowej/ i składają wieńce i wiązanki. Przewodniczący delegacji po złożeniu przez żołnierza wieńca /wiązanki/ może podejść i poprawić znajdującą się na nim szarfę, następnie wraca na poprzednie miejsce. Żołnierz po złożeniu wieńca /wiązanki/ oddaje honory i odchodzi na wyznaczone miejsce. Następnie delegacja oddaje honory przez skłon głowy³¹⁹ i odchodzi na poprzednie miejsce³²⁰);
▪ odegranie sygnału „Cisza” lub „Śpij Kolego”;
▪ odegranie utworu okolicznościowego³²¹;
▪ odprowadzenie wojskowej asysty honorowej;
▪ odprowadzenie sztandarów organizacji pozarządowych, środowisk kombatanckich, uczelni, szkół i innych partnerów społecznych;
▪ zakończenie uroczystości.

Jeżeli scenariusz uroczystości przewiduje przemówienia okolicznościowe, modlitwy itp. wówczas mogą one odbyć się po odegraniu (odtworzeniu) hymnu RP („Hasła WP”). W takim przypadku ceremonia złożenia wieńców i wiązanek jest ostatnim elementem uroczystości.

³¹⁵ Złożenie wieńców i wiązanek przed pomnikami i tablicami pamiątkowymi oraz w miejscach pamięci narodowej przez oficjalne delegacje zagraniczne zostało opisane w rozdziale II.
³¹⁶ Gdy program uroczystości przewiduje wystąpienia, to podczas nieobecności Prezydenta RP jego przedstawiciel może jako pierwszy odczytać osobiste przesłanie Prezydenta RP.
³¹⁷ Kolejność ustawienia delegacji do składania wieńców i wiązanek podczas uroczystości organizowanych przez WP zawiera załącznik nr 9.
³¹⁸ Stosowanie tego rodzaju rozwiązań podczas uroczystości z udziałem przedstawicieli najwyższych władz państwowych wymaga uzyskania akceptacji odpowiednich kancelarii (chodzi o Kancelarię Prezydenta RP, Kancelarię Sejmu RP, Kancelarię Senatu RP i Kancelarię Prezesa RM).
³¹⁹ Delegacja wojskowa składająca wieniec lub wiązankę – po złożeniu ich równocześnie salutuje, wykonuje zwrot w prawo lub lewą stronę i odchodzi na poprzednie miejsce.
³²⁰ Gdy w miejscu uroczystości składania wieńców i wiązanek jest wyłożona księga pamiątkowa, przewodniczący delegacji, po złożeniu wieńca lub wiązanki – dokonuje w niej wpisu.
³²¹ Podczas uroczystości, których organizatorem jest WP następuje odegranie (odtworzenie) „Pieśni Reprezentacyjnej Wojska Polskiego”.

Apel pamięci lub apel poległych³²² przeprowadza się z okazji świąt państwowych i wojskowych oraz rocznic historycznych wydarzeń. Apel może być także elementem uroczystości o charakterze patriotycznym lub patriotyczno-religijnym.

Do udziału w apelu można zaprosić przełożonego, przedstawicieli władz administracyjnych i samorządowych regionu, duszpasterstw wojskowych, organizacji pozarządowych i środowisk kombatanckich oraz młodzież i innych partnerów społecznych.

Apel przeprowadza się w miejscach związanych z dziejami narodu polskiego, na cmentarzach wojennych, przy pomnikach i tablicach pamiątkowych upamiętniających poległych żołnierzy polskich oraz chwałę oręża polskiego.

Tekst apelu³²³ odczytuje się powoli i wyraźnie³²⁴. Po zawołaniu: „Stańcie do apelu” żołnierze stojący w szyku kompanii honorowej odpowiadają np. „Polegli na polu chwały”, „Chwała bohaterom”, „Zginęli śmiercią męczeńską”, „Zginęli śmiercią marynarza”, „Zginęli śmiercią lotnika”, „Cześć ich pamięci”. Po odpowiedzi żołnierze werbliści grają „Tremolo” (po ostatniej odpowiedzi „Tremolo” grane jest trzykrotnie).

Apel pamięci lub apel poległych można łączyć z uroczystym capstrzykiem, odsłonięciem pomników, tablic pamiątkowych i innych miejsc pamięci narodowej oraz ze składaniem wieńców i wiązanek. Apel odbywa się przy udziale wojskowej asysty honorowej zgodnie z zasadami jej uczestnictwa w uroczystościach o charakterze patriotycznym lub patriotyczno-religijnym.

W sytuacjach wynikających z konieczności zachowania warunków bezpieczeństwa (np. w Polskich Kontyngentach Wojskowych lub obiektach zamkniętych) po odczytaniu tekstu Apelu Pamięci (Apelu Poległych) nie oddaje się salwy honorowej.

PRZYKŁADOWY SCENARIUSZ:
Przebieg uroczystości:
▪ wystawienie posterunku honorowego (wystawienie posterunku powinno nastąpić pół godziny przed rozpoczęciem uroczystości, a zmiana posterunku na pięć minut przed jej rozpoczęciem);
▪ wprowadzenie sztandarów organizacji pozarządowych, środowisk kombatanckich, uczelni, szkół i innych partnerów społecznych (poczty sztandarowe zajmują wyznaczone miejsca);
▪ wprowadzenie wojskowej asysty honorowej (wprowadzenie asysty następuje 15 minut przed rozpoczęciem uroczystości);
▪ przybycie zaproszonych gości (zajmują oni wyznaczone miejsca, narrator /konferansjer/ przedstawia uczestnikom przebieg uroczystości oraz wprowadza w jej tematykę);
▪ rozpoczęcie uroczystości (odegranie hymnu RP lub „Hasła WP”);
▪ przemówienie organizatora uroczystości (organizator wita uczestników uroczystości);
▪ przemówienia okolicznościowe³²⁵;
▪ odczytanie tekstu apelu pamięci lub apelu poległych (wojskowa asysta honorowa oddaje honory, oficer z jednostki /instytucji/ wojskowej wystawiającej wojskową asystę honorową odczytuje tekst apelu. Po odczytaniu tekstu apelu oficer czytający apel podaje komendę: „Dla uczczenia Iz okazji/ ...... (nazwa upamiętnianego wydarzenia) – SALWA HONOROWA”. Po oddaniu salwy honorowej, trębacz gra „Hasło WP”);
▪ złożenie wieńców i wiązanek;
▪ odegranie sygnału „Cisza” lub „Śpij Kolego”;
▪ odegranie utworu okolicznościowego³²⁶;
▪ odprowadzenie wojskowej asysty honorowej
▪ odprowadzenie sztandarów organizacji pozarządowych, środowisk kombatanckich, uczelni, szkół i innych partnerów społecznych;
▪ zakończenie uroczystości.

³²² O apelu pamięci mówimy, kiedy w jego treści przywoływane są osoby związane z wydarzeniem historycznym, które nie poległy w boju. Jeżeli w treści apelu (w przeważającej jego części) wymienia się tych, którzy polegli podczas działań wojennych mówimy wówczas o apelu poległych.
³²³ Projekt tekstu apelu powinien być opracowywany przez organizatorów uroczystości i przekazany do dowódcy garnizonu, kierującego na nią wojskową asystę honorową lub do dowódcy jednostki (instytucji) wojskowej, która wystawia wojskową asystę honorową. Przed odczytaniem projekt treści apelu należy przesłać do zatwierdzenia dyrektorowi komórki organizacyjnej MON realizującej zadania z zakresu ceremoniału wojskowego. Do zatwierdzenia powinna być przesłana proponowana treść apelu w formie elektronicznej lub drukowanej na co najmniej 14 dni przed rozpoczęciem uroczystości. Tekst apelu, który nie został zatwierdzony, nie może być odczytywany podczas uroczystości z udziałem wojskowej asysty honorowej.
³²⁴ Jeżeli w uroczystości bierze udział wojskowa asysta honorowa tekst apelu powinien być odczytywany przez oficera z jednostki wojskowej wystawiającej asystę. Podczas uroczystości organizowanych przez komendantów szkół podoficerskich tekst apelu może być odczytany przez podoficera.
³²⁵ Jeżeli organizatorzy apelu przewidzieli odmówienie modlitwy, to po zakończeniu oficjalnych przemówień kapelan odmawia modlitwy (w przypadku uczestniczenia w uroczystości duchownych różnych wyznań modlitwy odmawiane są kolejno – zgodnie ze scenariuszem uroczystości).
³²⁶ Gdy w miejscu uroczystości składania wieńców i wiązanek jest wyłożona księga pamiątkowa, przewodniczący delegacji, po złożeniu wieńca lub wiązanki – dokonuje w niej wpisu.

Nadanie imienia związanego z tradycjami oręża polskiego różnego rodzaju budowlom o charakterze publicznym (np. szkołom, ulicom, placom, skwerom, mostom, muzeom, salom tradycji), statkom powietrznym i pływającym³²⁷, może być zorganizowane z udziałem wojskowej asysty honorowej, zgodnie z zasadami jej uczestnictwa w uroczystościach o charakterze patriotycznym lub patriotyczno-religijnym.

Uroczystość taka może być połączona z apelem pamięci lub apelem poległych, odsłonięciem pomnika lub tablicy pamiątkowej i zorganizowana w rocznicę historycznych wydarzeń związanych z osobą lub wydarzeniem, którego imię jest nadawane.

Do udziału w tych uroczystości można zaprosić przełożonego, przedstawicieli władz administracyjnych i samorządowych regionu, duszpasterstwa wojskowego, organizacji pozarządowych i środowisk kombatanckich oraz młodzież i innych partnerów społecznych.

PRZYKŁADOWY SCENARIUSZ:
Przebieg uroczystości:
• wystawienie posterunku honorowego przy tablicy pamiątkowej lub pomniku³²⁸ (wystawienie posterunku powinno nastąpić pół godziny przed rozpoczęciem uroczystości, a zmiana posterunku na pięć minut przed jej rozpoczęciem);
• wprowadzenie sztandarów organizacji pozarządowych, środowisk kombatanckich, uczelni, szkół i innych partnerów społecznych (poczty sztandarowe zajmują wyznaczone miejsca);
• wprowadzenie wojskowej asysty honorowej (wprowadzenie asysty następuje 15 minut przed rozpoczęciem uroczystości);
• przybycie zaproszonych gości (zajmują oni wyznaczone miejsca, narrator /konferansjer/ przedstawia uczestnikom przebieg uroczystości oraz wprowadza w jej tematykę);
• rozpoczęcie uroczystości (odegranie hymnu RP lub „Hasła WP”);
• przemówienie organizatora uroczystości (organizator wita uczestników uroczystości);
• odczytanie decyzji o nadaniu imienia (wyznaczona osoba lub przedstawiciel urzędu nadającego imię odczytuje treść dokumentu o nadaniu imienia);
• przemówienia okolicznościowe³²⁹;
• dokonanie aktu odsłonięcia pomnika lub tablicy pamiątkowej (trębacz gra sygnał „Baczność”, wojskowa asysta honorowa oddaje honory, osoba /osoby/ dokonująca aktu odsłonięcia zdejmuje wstęgę /szarfę/, trębacz gra „Hasło WP”);
• odegranie utworu okolicznościowego³³⁰;
• odprowadzenie wojskowej asysty honorowej;
• odprowadzenie sztandarów organizacji pozarządowych, środowisk kombatanckich, uczelni, szkół i innych partnerów społecznych;
• zakończenie uroczystości.

³²⁷ Nie dotyczy nadania imienia patrona jednostce wojskowej.
³²⁸ Jeżeli znajdują się w miejscu uroczystości lub będą odsłaniane w jej trakcie.
³²⁹ Jeżeli organizatorzy uroczystości przewidzieli odmówienie modlitwy, to po zakończeniu oficjalnych przemówień kapelan odmawia modlitwy (w przypadku uczestniczenia w uroczystości duchownych różnych wyznań modlitwy odmawiane są kolejno – zgodnie ze scenariuszem uroczystości).
³³⁰ Podczas uroczystości, których organizatorem jest WP następuje odegranie (odtworzenie) „Pieśni Reprezentacyjnej Wojska Polskiego”.