Ceremoniał Wojskowy Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej

Uroczystości pogrzebowe ze względu na rodzaj ceremoniału dzielą się na: bezwyznaniowe (świeckie) oraz wyznaniowe (np. katolicka, prawosławna, ewangelicka).

Podczas uroczystości pogrzebowej wojskowa asysta honorowa może składać się z ²⁴³: kompanii honorowej (pododdziału honorowego z pocztem sztandarowym/ chorągwianym lub pododdziału bez pocztu sztandarowego/chorągwianego), żołnierzy wyznaczonych na posterunek honorowy, żołnierzy do niesienia poduszek z odznakami orderów i odznaczeń, żołnierzy do niesienia wieńców i wiązanek, żołnierzy do posługi liturgicznej, orkiestry wojskowej, trębacza i werblisty²⁴⁴. Jeżeli w uroczystościach bierze udział inna orkiestra (trębacz, werblista), nie wchodzi ona w skład wojskowejasysty honorowej. Wojskowej asysty honorowej nie wyznacza się do udziału w uroczystościach pogrzebowych żołnierzy (osób), którzy zostali skazani prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwa popełnione umyślnie. Formularz wniosku o skierowanie wojskowej asysty honorowej do udziału w uroczystości pogrzebowej określa załącznik nr 1a.

Minister ON decyduje o udziale wojskowej asysty honorowej w uroczystości pogrzebowej członków najwyższych władz państwowych, generałów (admirałów) oraz innych osób szczególnie zasłużonych dla państwa. Podejmując decyzję o ewentualnym skierowaniu wojskowej asysty honorowej do udziału w ceremonii pogrzebowej Minister ON może zasięgnąć opinii rodziny zmarłego, organizatora uroczystości pogrzebowej, przewodniczących organizacji i środowisk kombatanckich, właściwych organów rządowych lub samorządowych lub kierowników urzędów państwowych. Skład wojskowej asysty honorowej określa w swoim rozkazie dowódca garnizonu właściwego dla miejsca przeprowadzenia uroczystości, mając na uwadze posiadane możliwości oraz siły i środki będące w jego dyspozycji. W przypadku pogrzebu członków najwyższych władz państwowych oraz generałów (admirałów) wojskowa asysta honorowa składa się co najmniej z: pododdziału honorowego z pocztem sztandarowym/chorągwianym lub pododdziału bez pocztu sztandarowego/ chorągwianego, żołnierzy na posterunek honorowy, żołnierzy do niesienia poduszek z odznakami orderów i odznaczeń, żołnierzy do niesienia wieńców i wiązanek, orkiestry wojskowej

O udziale wojskowej asysty honorowej w uroczystości pogrzebowej:
1. Dam i kawalerów Orderu Wojennego Virtuti Militari i Orderu Krzyża Wojskowego;
2. Kombatantów i weteranów, uczestników walk o wolność i niepodległość Polski;
3. Kombatantów i weteranów misji wojskowych poza granicami państwa;
4. Żołnierzy w służbie czynnej;
5. Byłych żołnierzy zawodowych;
6. Szczególnie zasłużonych pracowników wojska²⁴⁵;
decyduje dowódca garnizonu właściwego dla miejsca przeprowadzenia uroczystości.

Podejmując decyzję dotyczącą udziału wojskowej asysty honorowej w uroczystości pogrzebowej, dowódca garnizonu zobowiązany jest zasięgnąć opinii:
1. Instytutu Pamięci Narodowej i Wojskowego Biura Historycznego w przypadku żołnierzy zawodowych, byłych żołnierzy zawodowych, pracowników wojska lub byłych pracowników wojska urodzonych przed dniem 1 sierpnia 1972 r.;
2. Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w przypadku kombatantów i weteranów, uczestników walk o wolność i niepodległość Polski.
Podejmując decyzję dowódca garnizonu może zasięgnąć opinii rodziny zmarłego, organizatora uroczystości pogrzebowej, właściwych dowódców jednostek (instytucji) wojskowych (dotyczy żołnierzy w służbie czynnej), przewodniczących organizacji i środowisk kombatanckich, właściwych organów rządowych lub samorządowych lub kierowników urzędów państwowych.
Wojskową asystę honorową na pogrzeb zmarłego żołnierza będącego w czynnej służbie wojskowej wyznacza dowódca macierzystego garnizonu²⁴⁶.

W przypadku pogrzebu odbywającego się poza miejscem stałej dyslokacji jednostki (instytucji) wojskowej, w której zmarły żołnierz pełnił służbę – wojskową asystę honorową wyznacza dowódca garnizonu usytuowanego najbliżej od miejsca pogrzebu^246a.

W przypadku śmierci żołnierza w czasie wykonywania obowiązków służbowych Minister ON²⁴⁷ może podjąć decyzję o opuszczeniu na znak żałoby²⁴⁸ flagi państwowej RP do połowy masztu w wyznaczonym miejscu (wyznaczonych jednostkach /instytucjach/ wojskowych).

Uroczystość pogrzebową o charakterze wyznaniowym prowadzi duchowny. Msza żałobna i Nabożeństwo żałobne może odbyć się w kościele garnizonowym, kościele wskazanym przez rodzinę bądź organizatora pogrzebu lub w kaplicy cmentarnej. W czasie Mszy żałobnej lub Nabożeństwa żałobnego wystawiany jest posterunek honorowy. Jeżeli Msza żałobna lub Nabożeństwo żałobne odbywa się w kościele garnizonowym posługę liturgiczną mogą sprawować żołnierze.

Uroczystość pogrzebową o charakterze świeckim prowadzi mistrz ceremonii. Rozpoczyna się ona wystawieniem zwłok w domu pogrzebowym²⁴⁹. Przebiega zgodnie z porządkiem opracowanym przez mistrza ceremonii, z uwzględnieniem postanowień ceremoniału wojskowego. W czasie wystawienia zwłok w domu pogrzebowym wystawiany jest posterunek honorowy.

Trumnę ze zwłokami (urnę z prochami) ustawia się w kościele (domu pogrzebowym) na specjalnie przygotowanym katafalku. Na trumnie umieszcza się nakrycie głowy²⁵⁰ (czapkę rogatywkę, czapkę garnizonową, kapelusz, furażerkę, beret)²⁵¹, ze stopniem wojskowym uwidocznionym od strony patrzących na trumnę, na wysokości piersi zmarłego. Na urnie nakrycia głowy nie mocuje się. Przed trumną (urną) ustawia się poduszki z przypiętymi odznakami orderów i odznaczeń, wieńce i wiązanki oraz, jeśli rodzina wyrazi takie życzenie, może zostać wystawiona fotografia zmarłego²⁵².

Przed rozpoczęciem uroczystości pogrzebowej trumnę żołnierza, damy i kawalera Orderu Wojennego VM lub Orderu KW oraz osoby szczególnie zasłużonej dla państwa dekoruje się flagą państwową (w przypadku marynarzy trumnę dekoruje się banderą wojenną MW). Flagę państwową RP umieszcza się wzdłuż trumny białym pasem od lewego boku zmarłego (flagę z godłem RP i banderę o proporcji 5:8 umieszcza się w poprzek trumny tak, aby wizerunek herbu Rzeczypospolitej Polskiej spoczywał na piersi poległego, a brzegi przykrywały dolne krawędzie trumny)²⁵³. Urnę dekoruje się szarfą biało-czerwoną o wymiarach: 100 x 6 cm. Na trumnie udekorowanej flagą państwową RP nie umieszcza się kwiatów, broni białej i nie posypuje się jej ziemią itp.

Na 5 minut przed rozpoczęciem uroczystości pogrzebowej w obiekcie sakralnym rozprowadzający wprowadza i ustawia czteroosobowy posterunek honorowy w odległości kroku od trumny²⁵⁴. Dwóch żołnierzy ustawia się u wezgłowia, a dwóch na wysokości stóp, frontem do trumny. Przy urnie ustawia się dwóch żołnierzy w podobny sposób. Posterunek honorowy towarzyszy trumnie (urnie) do zakończenia ceremonii na cmentarzu²⁵⁵.

Podczas ceremonii świeckiej organizowanej w domu pogrzebowym ustawia się czteroosobowy posterunek honorowy w odległości kroku od trumny, frontem do zebranych²⁵⁶. Przy urnie ustawia się dwóch żołnierzy w podobny sposób. Na posterunku honorowym przy trumnie (urnie) wartę honorową mogą pełnić również żołnierze nie wchodzący w skład wojskowej asysty honorowej oraz przedstawiciele władz państwowych, organizacji pozarządowych i środowisk kombatanckich, przyjaciele zmarłego i inne osoby. Osoby te stają bez nakrycia głowy w sposób ustalony dla wartowników. Zmieniają się co 5-10 minut, a kończą wartę na 5 minut przed rozpoczęciem uroczystości pogrzebowej. Jeżeli w uroczystości biorą udział sztandary jednostek (instytucji) wojskowych, organizacji pozarządowych i środowisk kombatanckich itp. zajmują one miejsca w obiekcie sakralnym (domu pogrzebowym) na 5 minut przed rozpoczęciem ceremonii, a wychodzą przed wyniesieniem trumny (urny). W kondukcie pogrzebowym poczty sztandarowe maszerują przed trumną za pododdziałem wojskowym.

Kondukt pogrzebowy formuje się w następującej kolejności: symbol religijny (np. krzyż) niesiony przez pracownika zakładu pogrzebowego lub pracownika cmentarza, orkiestra²⁵⁷ (trębacz, werblista), kompania honorowa (pododdział honorowy z pocztem sztandarowym/chorągwianym lub pododdział honorowy bez pocztu sztandarowego/chorągwianego), poczty sztandarowe jednostek (instytucji) wojskowych, organizacji pozarządowych i środowisk kombatanckich itp., żołnierze z wieńcami i wiązankami²⁵⁸, żołnierze z poduszkami z upiętymi odznakami orderów i odznaczeń (ustawieni w kolejności starszeństwa orderów i odznaczeń, poczynając od niesionego najbliżej trumny /urny/), ksiądz (mistrz ceremonii), fotografia zmarłego niesiona przez pracownika zakładu pogrzebowego (wyłącznie na życzenie rodziny zmarłego), pojazd z trumną (urną), rodzina zmarłego, pozostali uczestnicy ceremonii. Żołnierze stanowiący wojskową asystę honorową maszerują krokiem pogrzebowym²⁵⁹.

Wojskowa asysta honorowa na cmentarzu ustawia się w szyku rozwiniętym w odległości nie większej niż 50 kroków od grobu lub kolumbarium.

Podczas pogrzebu żołnierza, w czasie składania trumny (urny) do grobu lub urny do kolumbarium trębacz gra trzykrotnie „Hasło WP”.

Podczas pogrzebów osób cywilnych w czasie opuszczania trumny do grobu lub umieszczania urny w kolumbarium werblista gra „Tremolo”, po opuszczeniu trumny do grobu i umieszczeniu urny w kolumbarium trębacz gra utwór „Cisza”.

W trakcie ceremonii z udziałem wojskowej asysty honorowej grobu nie zamyka się. Grób powinien być przykryty specjalną kratą, na której układane są wieńce i wiązanki. Zamknięcie grobu (zamurowanie, zasypanie) następuje dopiero po zakończeniu ceremonii i odprowadzeniu wojskowej asysty honorowej.

W czasie ceremonii pogrzebowych z udziałem wojskowej asysty honorowej delegacje nie ustawiają się za wieńcami i wiązankami oraz nie jest odczytywana kolejność ich składania²⁶⁰.

²⁴³ Dowódca garnizonu kierujący wojskową asystę honorową do udziału w ceremonii pogrzebowej ustala jej elementy w miarę posiadanych możliwości. O składzie asysty należy poinformować organizatora pogrzebu.
²⁴⁴ Jeżeli w składzie wojskowej asysty honorowej występuje sztandar, na jego drzewcu mocowany jest kir.
²⁴⁵ Na wniosek dowódcy jednostki (instytucji) wojskowej.
²⁴⁶ Nie dotyczy żołnierzy poległych w czasie wykonywania misji wojskowych poza granicami państwa.
^246aW sytuacjach uzasadnionych (np. pogrzebu dowódcy jednostki wojskowej, szczególnie zasłużonych żołnierzy, żołnierzy poległych podczas działań poza granicami kraju) dowódca garnizonu właściwego ze względu na miejsce uroczystości pogrzebowej może wydać zgodę na udział wojskowej asysty honorowej z macierzystej jednostki wojskowej.
²⁴⁷ Szef SG WP, Dowódca Generalny RSZ, Dowódca Operacyjny RSZ, Komendant Główny ŻW, Dowódca GW oraz dowódca PKW mogą polecić na znak żałoby opuszczenie flagi państwowej RP do połowy masztu w wyznaczonym miejscu (wyznaczonych jednostkach /instytucjach/ wojskowych). Dotyczy to konkretnego miejsca stacjonowania jednostki (instytucji) wojskowej lub w przypadku PKW – oddziału (bazy), w której poległy żołnierz pełnił służbę.
²⁴⁸ Żałobę narodową obowiązującą na terenie całego kraju ogłasza Prezydent RP. Na znak żałoby na flagach państwowych wywieszanych na budynkach jednostek (instytucji) wojskowych wiąże się kir. Po zakończeniu ceremonii pogrzebowej poległego żołnierza flagi państwowe RP powinny zostać podniesione do szczytu masztów, a kiry rozwiązane na flagach państwowych rozwieszanych.
²⁴⁹ Jeśli rodzina tak zadecyduje, uroczystość pogrzebowa może odbyć się bez ceremonii wystawienia zwłok w domu pogrzebowym.
²⁵⁰ Niedopuszczalne jest przybijanie gwoździem nakrycia głowy do trumny.
²⁵¹ Dotyczy pogrzebu żołnierza. Nakrycie głowy po zakończeniu uroczystości jest przekazywane rodzinie. W przypadku pośmiertnego mianowania na wyższy stopień wojskowy na nakryciu głowy zmarłego powinny być już nowe oznaki stopnia wojskowego.
²⁵² Fotografia zmarłego ma wyłącznie charakter dekoracyjny i po zakończeniu ceremonii powinna zostać przekazana rodzinie zmarłego. Czynność przekazania fotografii nie wymaga specjalnej oprawy ceremonialnej.
²⁵³ Trumnę dekoruje się flagą państwową RP o wymiarach 100 x 240 cm (w przypadku trumny o niestandardowych wymiarach trumnę dekoruje się flagą państwową RP o proporcji 5:8, której brzegi powinny przykrywać krawędzie brzegu wieka trumny). Obowiązek zapewnienia flagi do dekoracji trumny spoczywa na organizatorze uroczystości pogrzebowej. Flaga po zdjęciu z trumny i złożeniu przekazywana jest rodzinie tylko w przypadku pogrzebu żołnierza poległego w czasie wykonywania obowiązków służbowych. Sposób składania flagi państwowej RP umieszczonej na trumnie przedstawiają fotografie zawarte w załączonym zbiorze „Ilustracji”. Trumnę żołnierza poległego podczas działań poza granicami kraju - dekoruje się flagą państwową z godłem RP. Sposób dekoracji trumny flagą państwową RP, banderą wojenną MW i urny przedstawiają fotografie zawarte w załączonym zbiorze „Ilustracji”.
²⁵⁴ Przy trumnie można wystawić również dwuosobowy posterunek honorowy.
²⁵⁵ W ceremonii wyznaniowej zmiana posterunku honorowego następuje w trakcie liturgii w czasie ustalonym z kapelanem. W ceremonii świeckiej moment zmiany posterunku honorowego należy uzgodnić z mistrzem ceremonii.
²⁵⁶ Przy trumnie można wystawić również dwuosobowy posterunek honorowy.
²⁵⁷ Jeżeli w uroczystości pogrzebowej bierze udział orkiestra, to wykonuje ona marsze żałobne.
²⁵⁸ W kondukcie pogrzebowym w pierwszej kolejności ustawia się wieńce i wiązanki od rodziny zmarłego, następnie od przedstawicieli władz państwowych, administracyjnych i samorządowych itp. Liczba wieńców i wiązanek zabieranych przez żołnierzy powinna być ustalona z zakładem pogrzebowym. Żołnierze zabierają i niosą po jednym wieńcu lub wiązance. Pozostałe wieńce i wiązanki zabierają pracownicy zakładu pogrzebowego.
²⁵⁹ Parametry kroku znajdują się w „Indeksie znaczeniowym pojęć”.
²⁶⁰ Wieńce i wiązanki niesione przez żołnierzy oraz inne osoby mogą być przekazywane pracownikom zakładu pogrzebowego, którzy umieszczają je na specjalnie przygotowanej pokrywie grobu.